Pijnpercepties: de sleutel tot een effectieve behandeling

Afelopen week werd een mooi onderzoeksartikel gepubliceerd over een cruciale factor voor zelfmanagement, gedrag en prognose, nl de perceptie van de patiënt.
Het artikel waar ik op doel is ‘Illness perceptions and healthcare use among people with low back pain in general practice‘ geschreven door Bodil Arnbak et al, een groep Deense onderzoekers.

Het is namelijk zo: of iemand nu binnenkomt met acute kniepijn na een sporttrauma of met langdurige, hardnekkige rugklachten: wat diegene gelooft over de pijn, stuurt het herstelproces.
Daarom duiken we in dit blog dieper in dit concept en ontdekken we waarom het achterhalen van die patiëntpercepties zo cruciaal – én uitdagend – is.

Waarom patiëntpercepties de doorslag geven (ongeacht de klacht)

Een leek denkt veelal dat de ernst van de weefselschade lineair gekoppeld is aan de pijnervaring.
Als fysiotherapeut weet je inmiddels beter denk ik.
Onderzoek binnen de moderne pijnwetenschap laat zien dat de ideeën die een patiënt heeft over de oorzaak, de prognose en de betekenis van de pijn, een directe voorspeller zijn voor de uiteindelijke therapie-outkomst.

Dit principe is eigenlijk afkomstig van het Common-Sense Model, waarin het belang van ziektepercepties bij tal van gezondheidsproblemen ijzersterk werd onderbouwd in de grootschalige meta-analyse van Hagger & Orbell (A Meta-Analytic Review of the Common-Sense Model of Illness Representations).
Hagger toonde aan hoe cognitieve en emotionele ziektepercepties direct bepalend zijn voor het copinggedrag en de uiteindelijke gezondheidsuitkomsten van een patiënt.

Zoals gezegd: dit principe is universeel en geldt zeker voor elk type pijnklacht.
Ziektepercepties…

• …ontstaan vaak door klinische taal van hulpverleners: woorden kunnen helen, maar ook schade aanrichten. Specifieke woordkeuzes en medische diagnoses kunnen onbedoeld een krachtig nocebo-effect activeren, wat de fysieke pijnervaring en stressrespons aantoonbaar versterkt. Dit interactieve mechanisme tussen taal en overtuigingen komt ook nadrukkelijk naar voren in de analyses van het artikel van Arnbak.

• …veranderen beweeggedrag: een patiënt die ervan overtuigd is dat zijn rug ‘instabiel’ of ‘versleten’ is, gaat anders bewegen. Er ontstaat beschermingsgedrag, angst om te bewegen (kinesiofobie) en onnodige spierspanning die de klachten juist in stand houden (zie onderzoek van ondermeer O’Sullivan, Dankaerts en Wernli).

• … vormen iemands copinggedrag: wat iemand denkt over de pijn bepaalt of hij een actieve rol aanneemt in het herstel, of juist passief wacht tot de therapeut het ‘fictieve defect’ repareert.

Dit lijstje is eigenlijk nog veel langer, maar bovenstaande zou al aanleiding genoeg moeten zijn om ziektepercepties ‘serieus te nemen’ 😉.

Het onderzoek naar ziektepercepties van Arnbak

Arnbak onderzocht patienten met lage rugpijn en in hoeverre de ziektepercepties ook relaties hadden met het hulpzoekende en hulpvragende gedrag van patienten.
Spoiler: die zijn er!

Arnbak’s belangrijkste conclusies:

• De perceptie van een rugpijn hing samen met een verhoogd zorggebruik, onafhankelijk van pijn, invaliditeit en de duur van de episode.
• Een sterkere emotionele impact (een ander aspect van het common sense model) van rugpijn was gerelateerd aan herhaalde consultaties.
• Negatieve verwachtingen ten aanzien van herstel vergrootten de kans op diagnostisch beeldvormend onderzoek.

Je ziet dus eigenlijk dat er min of meer sprake is van catastroferen op moment dat de ziektepercepties negatiever zijn.
Een belangrijk gegeven.
In situaties waarin dat kan (gezien de aard van de lage rugpijn) zal het geruststellen van een patient, de-catastroferen of de-escaleren, dus belangrijk zijn.

De paradox: Waarom het zo lastig is om percepties te achterhalen

Als deze percepties zo bepalend zijn, waarom vragen we er dan niet gewoon naar tijdens de anamnese?
Dat blijkt in de praktijk een flinke uitdaging.
De wetenschappelijke literatuur rondom klinische communicatie toont aan dat het achterhalen van de échte overtuigingen van een patiënt één van de lastigste onderdelen van het consult is.

Hier zijn meerdere redenen voor:

• Sociaal wenselijk gedrag: patiënten willen vaak de ‘goede patiënt’ zijn. Ze vertellen wat ze denken dat de fysiotherapeut wil horen (“Ja hoor, ik denk zeker dat deze oefeningen gaan helpen”), terwijl ze thuis twijfelen of de training hun gewrichten niet juist verder beschadigt.

• De overname van medisch jargon: patiënten herhalen vaak de biomechanische termen die ze van eerdere zorgverleners of internet hebben gehoord. Dit maskeert hun werkelijke, dieperliggende emotionele zorg (zoals de angst om hun baan te verliezen of niet meer voor hun kinderen te kunnen zorgen).

• Percepties zijn (deels) pre-verbaal: anders gezegd, patiënten hebben niet altijd direct de woorden paraat om hun gedachten of gevoel goed te omschrijven. Bovendien is veel van het  taalgebruik van patiënten ‘metaforisch’. Patiënten gebruiken woorden als ‘stekend’ of ‘verschoven’ omdat hetgeen zij ervaren zo voor hen voelt, niet per se omdat ze ook echt denken ‘dat er iets steekt’ of ‘verschoven is’.

• Hulpverleners stellen niet-effectieve vragen: het vergt vaardigheid om de vragen op de patient af te stemmen zodanig de patient hier ook goed op gaat reageren. Zomaar plots vragen ‘Heeft uzelf eigelijk ééénig idee wat er aan de hand is?’ werkt zeker niet. Eenvoudig weg omdat de patient de intentie achter de vraag vaak verkeerd begrijpt en hij het idee krijgt dat de hulpverlener het zelf niet meer weet.

Bij deze laatste reden ligt de bal dus bij de hulpverlener (en bij de andere redenen ook voor een deel).
Vaardig worden om goed getimed de juiste vragen te stellen zullen een enorm verschil maken: meer diepgang en helderheid met betrekking tot de overtuigingen van de patiënt.

Aan de slag: Helpende vragen voor de praktijk

Hoe zorg je ervoor dat je zo effectief mogelijk in gesprek komt over de overtuigingen van de patiënt?
Het begint bij het stellen van open, reflectieve vragen die de patiënt uitnodigen om zonder oordeel zijn eigen hypotheses te delen.
Belangrijk: ook zelf zonder oordeel deze vragen stellen is noodzakelijk.
EN zonder oordeel in contact blijven op het moment dat je, in jouw ogen, vreemde overtuigingen hoort, ook.

Probeer deze drie vragen eens uit tijdens je volgende consulten:

1. “Wat bezorgt u op dit moment de meeste zorgen als u aan deze pijn denkt?” Waarom dit helpt: je passeert hiermee de puur fysieke beschrijving en boort direct de onderliggende angst of cognitieve perceptie aan (een kernconcept binnen het Common-Sense Model).

2. “Welke verklaring voor uw klachten klinkt voor uzelf tot nu toe het meest logisch?” Waarom dit helpt: je krijgt direct zicht op het ‘ziektemodel’ van de patiënt en eventuele nocebo-overtuigingen die je later kunt gaan ombuigen.

3. “Welk beeld heb je momenteel van wat er in jouw rug aan de hand is?” Waarom dit soms helpt: vragen naar het beeld (of het plaatje) helpt soms omdat mensen impliciet dit soort beelden maken.

Download de volledige gids voor dagelijks gebruik

Het consistent en effectief uitvragen van patiëntpercepties vraagt om scherpte en routine.

Wil je een vliegende start maken en je klinische communicatie naar een hoger niveau tillen?
We hebben een praktisch document voor je samengesteld dat je dagelijks naast je computer kunt leggen als spiekbriefje.
Het is afkomstig uit het boek ‘Fysiotherapeutische gespreksvoering‘, 2e editie.

Met deze tool heb je een set vragen ter beschikking.
Nu nog het juiste moment bepalen en ze op het juiste moment te stellen.
Succes!

[👉 Vul het formulier hieronder in en download het document ‘Helpende vragen voor ziektepercepties’]

Referenties

• Arnbak, B. A., Hartvigsen, J., Andersen, J. S., Møller, A., Nørgaard, B., & Kongsted, A. (2026). Illness Perceptions and Healthcare Use among People with Low Back Pain in General Practice. Musculoskeletal Science and Practice, 103602.
• Hagger, M. S., & Orbell, S. (2003). A meta-analytic review of the common-sense model of illness representations. Psychology and health, 18(2), 141-184.